
فشار خون بالا و چربی خون بالا دو عامل مهم در افزایش خطر سکته مغزی، حمله قلبی، آسیب کلیوی و بیماریهای عروقی هستند. هر دو مشکل ممکن است برای مدت طولانی بدون علامت باقی بمانند؛ بنابراین اندازهگیری فشار خون و انجام آزمایش چربی خون، مطمئنترین راه تشخیص آنهاست.
برای کاهش فشار خون و چربی خون، یک خوراکی، دمنوش یا «معجون جادویی» وجود ندارد. رژیم غذایی مناسب، فعالیت بدنی، کنترل وزن، ترک دخانیات و مصرف منظم داروهای تجویزشده در کنار یکدیگر نتیجه ایجاد میکنند.
اگر منظور از کاهش سریع، اصلاح اعداد طی چند هفته یا چند ماه است، اقدامات زیر معمولاً بیشترین اهمیت را دارند:
کاهش نمک و غذاهای فرآوریشده برای کنترل فشار خون
کاهش قند، شیرینی و کربوهیدرات تصفیهشده برای پایین آوردن تریگلیسرید
جایگزین کردن چربی اشباع با روغن زیتون، مغزها و ماهی
مصرف بیشتر سبزی، میوه، حبوبات و غلات کامل
فشار خون بسیار بالا را نباید با آبلیمو، دمنوش، سیر یا داروی فرد دیگری در خانه درمان کرد. همچنین کاهش شدید تریگلیسرید یا LDL معمولاً به زمان، اصلاح سبک زندگی و در بعضی افراد به دارو نیاز دارد.

چربی خون اصطلاحی عمومی برای کلسترول، تریگلیسرید و ذرات حامل آنها در خون است. در آزمایش چربی خون معمولاً این موارد گزارش میشوند:
کلسترول تام یا Total Cholesterol
کلسترول LDL
کلسترول HDL
تریگلیسرید یا TG
کلسترول غیر HDL
مقادیر زیر راهنمای عمومی برای بزرگسالان هستند:
| شاخص آزمایش | محدوده عمومی |
|---|---|
| کلسترول تام | معمولاً کمتر از ۲۰۰ میلیگرم در دسیلیتر |
| تریگلیسرید | کمتر از ۱۵۰ |
| کلسترول غیر HDL | معمولاً کمتر از ۱۳۰ |
| HDL در مردان | بهتر است کمتر از ۴۰ نباشد |
| HDL در زنان | بهتر است کمتر از ۵۰ نباشد |
| LDL | بر اساس خطر قلبیعروقی تعیین میشود |
برای بعضی افراد، هدف LDL کمتر از ۱۰۰ است؛ اما در افراد پرخطر ممکن است هدف کمتر از ۷۰ یا حتی ۵۵ میلیگرم در دسیلیتر تعیین شود. سابقه سکته، حمله قلبی، دیابت، بیماری کلیوی و سابقه خانوادگی در تعیین هدف مؤثر هستند.
اگر کلسترول تام ۲۴۰ میلیگرم در دسیلیتر یا بیشتر باشد، معمولاً در محدوده بالا قرار میگیرد؛ اما تصمیم درمانی فقط با کلسترول تام گرفته نمیشود و LDL، HDL، تریگلیسرید و خطر کلی فرد نیز اهمیت دارند.
اگر تریگلیسرید ۲۴۰ باشد، در محدوده بالا یعنی ۲۰۰ تا ۴۹۹ قرار میگیرد. تریگلیسرید بالای ۴۰۰ نیز نیازمند بررسی دقیق علت و تکرار آزمایش طبق نظر پزشک است. مقدار ۵۰۰ یا بیشتر بسیار بالا محسوب میشود و با افزایش بیشتر عدد، خطر التهاب پانکراس نیز اهمیت بیشتری پیدا میکند.
LDL بالا یکی از مهمترین عوامل ایجاد پلاک و تنگی عروق است. تریگلیسرید بالا نیز، بهخصوص همراه با دیابت، HDL پایین یا LDL بالا، خطر قلبیعروقی را افزایش میدهد.
تریگلیسرید بسیار بالا علاوه بر خطر قلبیعروقی میتواند خطر پانکراتیت را افزایش دهد. HDL پایین نیز یک نشانه خطر است، اما بالا بردن HDL بهتنهایی هدف اصلی درمان نیست.
بهترین ارزیابی زمانی انجام میشود که تمام اجزای آزمایش، فشار خون، قند خون و سابقه پزشکی با هم بررسی شوند.
چربی خون بالا معمولاً علامت مشخصی ندارد. سردرد، سرگیجه، خوابآلودگی یا داغ شدن کف پا نشانه اختصاصی چربی خون نیستند و نمیتوان با وجود یا نبود آنها درباره نتیجه آزمایش قضاوت کرد.
در موارد ژنتیکی و افزایش بسیار شدید چربی خون ممکن است علائمی مانند رسوب چربی اطراف پلک، برجستگیهای چربی روی تاندونها یا حلقه سفیدرنگ اطراف قرنیه در سنین پایین دیده شود.
اولین نشانه چربی خون بالا در بعضی افراد ممکن است یک عارضه جدی مانند درد قلبی، حمله قلبی یا سکته باشد. به همین دلیل نباید منتظر ظاهر شدن علائم ماند.
چربی خون بالا در زنان و مردان اغلب بدون علامت است. تفاوت اصلی بیشتر به میزان خطر قلبیعروقی، سن، یائسگی، دیابت، سابقه خانوادگی و سایر عوامل مربوط میشود، نه به وجود علائم اختصاصی زنانه یا مردانه.
آزمایش خون تنها راه قابلاعتماد برای تشخیص است.
برای تشخیص باید آزمایش پروفایل چربی یا Lipid Profile انجام شود. این آزمایش شامل کلسترول تام، LDL، HDL و تریگلیسرید است.
آزمایش ممکن است بهصورت ناشتا یا غیرناشتا درخواست شود. در صورت بالا بودن تریگلیسرید یا نیاز به بررسی دقیقتر، پزشک ممکن است آزمایش ناشتا را توصیه کند.
تست چربی خون با موبایل، آبغوره، مشاهده رنگ خون یا بررسی علائم بدن اعتبار پزشکی ندارد. دستگاههای خانگی چربی خون نیز باید استاندارد باشند و نتیجه غیرطبیعی آنها با آزمایشگاه تأیید شود.
هیچ غذا یا نوشیدنی بهتنهایی چربی خون را فوراً کاهش نمیدهد. بهترین انتخابها برای بهبود تدریجی LDL و تریگلیسرید عبارتاند از:
جو دوسر و غلات کامل
عدس، نخود و انواع لوبیا
سبزیهای متنوع
میوه کامل بهجای آبمیوه
ماهی، بهخصوص ماهیهای چرب
برای پایین آوردن تریگلیسرید، کاهش نوشابه، شیرینی، قند افزوده، آبمیوه صنعتی، نان سفید، برنج سفید در مقادیر زیاد و مصرف الکل اهمیت ویژهای دارد.
سیب، پرتقال، نارنگی، انواع توت، انار، گلابی، کیوی و آووکادو میتوانند بخشی از یک رژیم مناسب باشند. میوه کامل به دلیل داشتن فیبر، انتخاب مناسبتری از آبمیوه است.
افراد مبتلا به دیابت یا تریگلیسرید بالا باید مقدار میوه را متناسب با برنامه غذایی خود مصرف کنند. خوردن مقدار زیاد میوه یا آبمیوه، صرفاً به دلیل طبیعی بودن، ممکن است دریافت قند و کالری را افزایش دهد.
گریپفروت با بعضی داروهای چربی و فشار خون تداخل دارد و مصرف آن باید با توجه به نام دقیق دارو بررسی شود.
یک صبحانه مناسب میتواند شامل یکی از ترکیبهای زیر باشد:
جو دوسر همراه با مقدار کنترلشده میوه و مغزها
نان سبوسدار، پنیر کمچرب و سبزی
عدسی کمنمک همراه با نان سبوسدار
کیک، بیسکویت، خامه، کره، سوسیس، کالباس، مربای زیاد و نوشیدنی شیرین برای مصرف روزانه مناسب نیستند.
برنج فاقد کلسترول است، اما مصرف زیاد برنج سفید میتواند دریافت کربوهیدرات و کالری را بالا ببرد و در بعضی افراد باعث افزایش تریگلیسرید شود.
مقدار برنج، شیوه پخت و ترکیب آن با سبزی، حبوبات و پروتئین اهمیت دارد. استفاده از برنج قهوهای یا ترکیب برنج با حبوبات و سبزی میتواند فیبر وعده را افزایش دهد.
شواهد کافی برای معرفی سرکه سیب، آبلیمو یا یک دمنوش خاص بهعنوان درمان چربی خون بالا وجود ندارد. این مواد ممکن است در حد غذایی مصرف شوند، اما جایگزین رژیم اصولی و دارو نیستند.
مصرف زیاد سرکه سیب میتواند باعث آسیب مینای دندان، تحریک معده و تداخل با بعضی داروها شود. آبلیمو نیز چربی خون را بهسرعت پایین نمیآورد.
نوع دارو بر اساس LDL، تریگلیسرید، بیماریهای زمینهای و خطر قلبیعروقی انتخاب میشود. گروههای دارویی مهم عبارتاند از:
استاتینها مانند آتورواستاتین و رزوواستاتین
ازتیمایب
داروهای مهارکننده PCSK9
فیبراتها مانند فنوفیبرات یا جمفیبروزیل
امگا ۳ تجویزی در شرایط مشخص
هر دارو کاربرد و تداخل متفاوتی دارد. جمفیبروزیل یا سایر فیبراتها برای تمام افراد دارای چربی خون مناسب نیستند و ترکیب بعضی از آنها با استاتینها میتواند خطر عوارض عضلانی را افزایش دهد.
فشار خون نیروی واردشده از طرف خون به دیواره رگهاست. فشار سیستولیک یا عدد بالا، فشار هنگام انقباض قلب و فشار دیاستولیک یا عدد پایین، فشار هنگام استراحت قلب بین دو ضربان است.
فشار خون بالا معمولاً بدون علامت است و تنها با اندازهگیری صحیح تشخیص داده میشود.
بر اساس طبقهبندی AHA/ACC، محدودههای عمومی فشار خون بزرگسالان عبارتاند از:
| وضعیت | فشار سیستولیک | فشار دیاستولیک |
|---|---|---|
| طبیعی | کمتر از ۱۲۰ | و کمتر از ۸۰ |
| افزایشیافته | ۱۲۰ تا ۱۲۹ | و کمتر از ۸۰ |
| مرحله یک | ۱۳۰ تا ۱۳۹ | یا ۸۰ تا ۸۹ |
| مرحله دو | ۱۴۰ یا بیشتر | یا ۹۰ یا بیشتر |
| فشار خون شدید | بیشتر از ۱۸۰ | و/یا بیشتر از ۱۲۰ |
تشخیص فشار خون بالا معمولاً بر اساس میانگین چند اندازهگیری در زمانهای مختلف انجام میشود. یک عدد بالا پس از استرس، فعالیت یا مصرف کافئین برای تشخیص قطعی کافی نیست.
فشار خون هدف فقط بر اساس سن تعیین نمیشود. بیماری قلبی، کلیوی، دیابت، ضعف جسمانی، احتمال افت فشار و داروهای مصرفی نیز اهمیت دارند.
افزایش سن به معنای طبیعی بودن فشار خون بالا نیست. برای بسیاری از بزرگسالان، هدف درمانی کمتر از ۱۳۰ روی ۸۰ در نظر گرفته میشود؛ اما پزشک ممکن است برای سالمندان ضعیف یا افراد مستعد افت فشار، هدف متفاوتی انتخاب کند.
بیشتر افراد مبتلا به فشار خون بالا علامتی ندارند. سردرد، سرگیجه، تپش قلب، اضطراب یا گرگرفتگی ممکن است به دلایل مختلف ایجاد شوند و نشانه قطعی فشار خون بالا نیستند.
فشار خون بسیار بالا ممکن است با علائمی مانند موارد زیر همراه شود:
درد قفسه سینه
تنگی نفس
ضعف یا بیحسی
اختلال تکلم
وجود این علائم همراه فشار بیشتر از ۱۸۰ روی ۱۲۰ یک وضعیت اورژانسی محسوب میشود.
فشار خون بالا در زنان نیز اغلب بدون علامت است. دوران بارداری و پس از زایمان شرایط ویژهای دارند و فشار خون بالا همراه با سردرد شدید، تاری دید، درد بالای شکم، تورم ناگهانی یا تنگی نفس باید فوراً بررسی شود.
پس از یائسگی نیز احتمال افزایش فشار خون و خطر قلبیعروقی بیشتر میشود؛ بنابراین اندازهگیری منظم اهمیت دارد.

استرس و اضطراب میتوانند فشار خون را موقتاً افزایش دهند، اما عبارت «فشار خون عصبی» نباید باعث نادیده گرفتن فشار خون پایدار شود.
اگر فشار خون در منزل و زمان استراحت نیز بالا باشد، بررسی پزشکی ضروری است. داروهای آرامبخش مانند کلردیازپوکساید، درمان خودسرانه فشار خون محسوب نمیشوند.
اگر عدد فشار خون غیرعادی بالا بود:
فعالیت را متوقف کنید و در محیط آرام بنشینید.
حداقل پنج دقیقه استراحت کنید.
کاف را به شکل صحیح روی بازوی برهنه ببندید.
دوباره دو بار با فاصله یک دقیقه فشار را اندازه بگیرید.
آبلیمو، آبغوره، سیر، دوغ، دمنوش یا قرص فشار فرد دیگر راه ایمن پایین آوردن فوری فشار خون نیستند.
اگر فشار بیشتر از ۱۸۰ روی ۱۲۰ است، پس از یک دقیقه دوباره اندازهگیری شود.
اگر همچنان بالا است اما علامت جدید و نگرانکنندهای ندارید، باید سریعاً با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید.
اگر فشار بالا با درد قفسه سینه، تنگی نفس، ضعف، بیحسی، اختلال تکلم، تغییر بینایی یا گیجی همراه است، باید فوراً با اورژانس تماس گرفته شود. منتظر اثر درمان خانگی نمانید.
مواد غذایی زیر میتوانند در قالب رژیم DASH به کنترل فشار خون کمک کنند:
سبزیهای متنوع
میوه کامل
اثر این مواد تدریجی است و هیچ میوهای فشار خون شدید را بهصورت فوری درمان نمیکند.
موز، پرتقال، کیوی، انواع توت، انار، زردآلو، آووکادو و میوههای مشابه دارای پتاسیم، فیبر و ترکیبات گیاهی مفید هستند.
افراد مبتلا به بیماری کلیوی یا کسانی که بعضی داروهای فشار خون را مصرف میکنند، نباید بدون مشورت پزشک دریافت پتاسیم را افزایش دهند. مصرف مکمل پتاسیم یا نمک رژیمی حاوی پتاسیم نیز برای همه ایمن نیست.
مهمترین موارد عبارتاند از:
غذاهای شور و فرآوریشده
سوسیس و کالباس
کنسرو، سوپ و سس آماده
هیچ میوه معمولی بهتنهایی عامل اصلی فشار خون بالا نیست؛ اما شیرینبیان میتواند فشار خون را افزایش دهد و باید در افراد مبتلا به فشار خون بالا محدود شود.
کافئین ممکن است فشار خون را برای مدتی کوتاه افزایش دهد، بهخصوص در افرادی که به مصرف آن عادت ندارند. افراد دارای فشار خون بالا میتوانند فشار خود را پیش و حدود ۳۰ تا ۱۲۰ دقیقه پس از نوشیدن قهوه بررسی کنند و درباره مقدار مناسب با پزشک مشورت نمایند.
نوشیدنیهای انرژیزا به دلیل کافئین و ترکیبات محرک ممکن است اثر بیشتری داشته باشند.
آبلیمو میتواند بخشی از رژیم غذایی باشد و برای طعمدار کردن غذا بهجای نمک استفاده شود؛ اما درمان فوری فشار خون بالا نیست.
نوشیدن آبلیمو نباید مراجعه پزشکی یا مصرف داروی تجویزشده را به تأخیر بیندازد.
هیچ دمنوشی جایگزین داروی فشار خون نیست. بعضی دمنوشها ممکن است اثر خفیفی داشته باشند، اما دوز، کیفیت و تداخل آنها ثابت نیست.
گل گاوزبان ایرانی ممکن است در بعضی افراد یا به دلیل ترکیبات همراه، انتخاب مناسبی نباشد. شیرینبیان نیز میتواند فشار خون را بالا ببرد. افراد مصرفکننده داروهای قلبی، ضدانعقاد، دیابت یا فشار خون باید پیش از مصرف مداوم دمنوشها با پزشک یا داروساز مشورت کنند.
گروههای رایج داروهای فشار خون عبارتاند از:
مهارکنندههای ACE
مسدودکنندههای گیرنده آنژیوتانسین مانند لوزارتان
مسدودکنندههای کانال کلسیم
بهترین قرص برای همه یکسان نیست. سن، بارداری، بیماری کلیوی، دیابت، ضربان قلب و سایر داروها در انتخاب درمان تأثیر دارند.
زمان مصرف قرص نیز به نوع دارو، الگوی فشار و توصیه پزشک بستگی دارد. دارو نباید خودسرانه قطع، جابهجا یا دو برابر شود.
بعضی داروها از جمله برخی مسکنهای ضدالتهابی مانند سلکوکسیب، داروهای ضداحتقان سرماخوردگی، محرکها، کورتونها و بعضی مکملها ممکن است فشار خون را افزایش دهند.
وجود این احتمال به معنای قطع خودسرانه دارو نیست. بیمار باید نام تمام داروها و مکملهای مصرفی را در اختیار پزشک یا داروساز قرار دهد.
فشار کمتر از ۹۰ روی ۶۰ معمولاً پایین در نظر گرفته میشود، اما اهمیت آن به وجود علائم بستگی دارد. بعضی افراد بدون علامت بهطور طبیعی فشار پایینتری دارند.
علائم احتمالی افت فشار عبارتاند از:
سرگیجه
ضعف
تاری دید
افت فشار شدید همراه با گیجی، تعریق سرد، تنگی نفس، درد قفسه سینه یا غش نیازمند ارزیابی فوری است.
اگر منع پزشکی وجود ندارد، نوشیدن آب و مصرف یک وعده غذایی متعادل میتواند در افت فشار خفیف ناشی از کمآبی یا گرسنگی کمککننده باشد.
افزایش نمک برای همه مناسب نیست؛ بهخصوص در بیماری قلبی، کلیوی یا سابقه فشار خون بالا. افت فشار مکرر باید از نظر کمخونی، کمآبی، اختلالات هورمونی، خونریزی و عوارض دارویی بررسی شود.
برای استفاده خانگی، فشارسنج دیجیتال بازویی معتبر معمولاً انتخاب مناسبتری از مدل مچی یا انگشتی است. دستگاه باید کاف متناسب با دور بازو و تأییدیه اعتبارسنجی بالینی داشته باشد.
قابلیتهای مفید عبارتاند از:
ذخیره نتایج
محاسبه میانگین
تشخیص حرکت بدن
هشدار بستن نادرست کاف
فشار خون بالا، LDL بالا، تریگلیسرید بالا و دیابت معمولاً در کنار هم خطر سکته و بیماری قلبی را افزایش میدهند. کنترل یکی از این عوامل، نیاز به کنترل سایر عوامل را از بین نمیبرد.
برای مطالعه بیشتر درباره ترکیبات گیاهی و دیابت میتوانید مقاله تأثیر سیاهدانه برای دیابت و روش مصرف آن را بخوانید. سیاهدانه و سایر محصولات گیاهی جایگزین داروهای دیابت، فشار یا چربی خون نیستند.
یک الگوی غذایی مناسب برای هر دو مشکل میتواند شامل موارد زیر باشد:
| وعده | پیشنهاد |
|---|---|
| صبحانه | جو دوسر، نان سبوسدار، پنیر کمچرب، عدسی کمنمک |
| میانوعده | میوه کامل یا مقدار کمی مغز بدون نمک |
| ناهار | سبزی، حبوبات، ماهی یا مرغ بدون پوست و مقدار کنترلشده غلات |
| عصرانه | ماست کمچرب بدون قند یا میوه |
| شام | سوپ خانگی کمنمک، سالاد، حبوبات یا پروتئین کمچرب |
| نوشیدنی | آب، چای یا دمنوش بدون قند و بدون ترکیبات متداخل |
مقدار دقیق مواد غذایی باید بر اساس وزن، دیابت، بیماری کلیوی و نیاز انرژی فرد تعیین شود.
مصرف غذاهای سرخشده را محدود کنید.
روغن جامد، کره، خامه و گوشت پرچرب را کاهش دهید.
مصرف نمک و محصولات فرآوریشده را کم کنید.
قند، شیرینی و نوشیدنی شیرین را محدود کنید.
قیمت مکملها و دستگاههای فشار خون به برند، ترکیبات، تعداد موجود در بسته، مقدار ماده مؤثره، کشور سازنده، امکانات دستگاه و شرایط بازار بستگی دارد.
در مکمل امگا ۳ فقط به عبارت «۱۰۰۰ میلیگرم روغن ماهی» توجه نکنید؛ مقدار واقعی EPA و DHA در هر کپسول اهمیت بیشتری دارد. در خرید فشارسنج نیز نوع دستگاه، اندازه کاف، حافظه، قابلیت میانگینگیری، تشخیص ضربان نامنظم و گارانتی در قیمت مؤثر هستند.
مکملهای امگا ۳، فیبر، سیر یا محصولات گیاهی ممکن است در شرایط مشخص نقش کمکی داشته باشند، اما جایگزین داروهای تجویزشده نیستند. فشارسنج خانگی نیز باید از نوع معتبر و متناسب با اندازه بازو انتخاب شود.
قیمت مکملها و دستگاههای فشار خون با توجه به برند، ترکیبات، تعداد، امکانات دستگاه و شرایط بازار متفاوت است. قیمت روز و وضعیت موجودی باید از کارت همان محصول در مکدارو بررسی شود.
قاتل چربی خون چیست؟
هیچ خوراکی واحدی قاتل چربی خون نیست. کاهش چربی خون به رژیم مناسب، فعالیت بدنی، کنترل وزن و در صورت نیاز دارو وابسته است.
دشمن فشار خون چیست؟
اصلاح مصرف نمک، کاهش وزن، فعالیت بدنی و مصرف صحیح دارو مؤثر هستند؛ اما هیچ میوه یا نوشیدنی بهتنهایی درمان فشار خون محسوب نمیشود.
آیا سرگیجه نشانه چربی خون است؟
خیر. سرگیجه نشانه اختصاصی چربی خون بالا نیست و میتواند علل مختلفی داشته باشد.
آیا داغ شدن کف پا به علت چربی خون است؟
این علامت معمولاً نشانه اختصاصی چربی خون نیست. مشکلات عصبی، دیابت، کمبود بعضی ویتامینها و بیماریهای دیگر باید بررسی شوند.
بهترین زمان مصرف قرص فشار یا چربی خون چه زمانی است؟
زمان مناسب به نوع دارو و نسخه پزشک بستگی دارد. همه داروها دستور مصرف یکسانی ندارند.
آیا فشار خون ۱۳ یا ۱۴ خطرناک است؟
فشار سیستولیک ۱۳۰ در طبقهبندی AHA/ACC در محدوده مرحله یک قرار میگیرد. میزان خطر آن به عدد دیاستولیک، تکرار نتیجه، سن و بیماریهای زمینهای بستگی دارد.
فشار سیستولیک ۱۴۰ یا فشار دیاستولیک ۹۰ و بالاتر در محدوده مرحله دو قرار میگیرد و در صورت تکرار، نیازمند ارزیابی پزشکی است.