علت خارش بدن در شب چیست؟ + ۱۰ راهکار فوری برای خوابی آرام

ساعت دو بامداد است. اتاق گرم و ساکت است، اما خواب از سرتان پریده، چون پوست بدنتان لحظه‌ای آرام نمی‌گیرد. این موضوع برای بسیاری از افراد آشنا است و در علم پزشکی به آن «خارش شبانه» گفته می‌شود. در این مقاله هم به زبان ساده علت علمی این پدیده را بررسی می‌کنیم و هم ده روش فوری برای کاهش خارش بدن در شب و رسیدن به خوابی آرام را به شما معرفی می‌کنیم. به‌طور خلاصه، خنک نگه‌ داشتن اتاق، استفاده از مرطوب‌ کننده و آبرسان پیش از خواب، دوش آب ولرم، کمپرس سرد روی نقاط خارش‌دار، نوشیدن دمنوش بابونه و استفاده از مکمل تنظیم خواب از جمله روش‌هایی هستند که می‌توانند در همان شب اول تسکین کننده باشند. در ادامه، دلیل علمی و توضیح دقیق علت خارش بدن در شب هنگام خواب را خواهید خواند.

چرا پوست ما دقیقا در شب به خارش می‌افتد؟

پوست بدن در طول شب از نظر فیزیولوژیک با روز تفاوت زیادی دارد و همین تغییرات درونی بدن در زمان خواب، مستقیما روی گیرنده‌های حسی پوست تاثیر می‌گذارند و خارش شبانه پوست را به وجود می‌آورند.  سه مکانیسم اصلی در این میان موثر هستند که در ادامه هرکدام را جداگانه بررسی می‌کنیم.

ساعت بیولوژیک و افزایش جریان خون پوست

بدن ما برای اینکه برای خواب آماده شود، باید دمای مرکزی خود را کاهش دهد. برای این کار، عروق خونی در سطح پوست گشادتر می‌شوند تا گرمای درونی بدن به بیرون دفع شود. همین افزایش جریان خون و گرم شدن سطح پوست، پایانه‌های عصبی را تحریک کرده و حس خارش را ایجاد می‌کند. در واقع، این گرمای سطحی یکی از اصلی‌ترین دلایل این واکنش است. علاوه بر این، در سکوت شب، حواس‌ پرتی‌های روزمره وجود ندارند و مغز ما تمرکز بیشتری روی این گرما و خارش‌های سطحی پیدا می‌کند.

افت ناگهانی کورتون طبیعی بدن در شب

تغییرات سطح هورمون‌ها در طول شبانه‌روز (از جمله کاهش ترشح کورتیزول و سایر هورمون‌های ضدالتهابی در ساعات پایانی شب و زمان استراحت)، در کنار افزایش فعالیت سیستم ایمنی و تغییرات جریان خون پوست، باعث می‌شود که التهاب‌های پنهان و واکنش‌های حساسیتی بیشتر خود را نشان دهند. به همین دلیل است که خارش و حساسیت‌های پوستی در شب آزاردهنده‌تر می‌شوند.

تبخیر آب و خشکی سد دفاعی پوست

سد دفاعی پوست، لایه‌ای نازک است که از خروج آب از بدن جلوگیری می‌کند. در طول شب، این سد دفاعی ضعیف‌تر عمل می‌کند و پوست آب بیشتری از دست می‌دهد؛ این پدیده در اصطلاح علمی اپیدرم (Transepidermal Water Loss) نام دارد. هرچه پوست خشک‌تر شود، احساس خارش بیشتری به آن منتقل می‌شود؛ به همین دلیل افرادی که پوست خشکی دارند، معمولا شب‌ها با خارش شدیدتری روبه‌رو می‌شوند.بنابراین استفاده منظم از محصولات مناسب برای حفظ رطوبت پوست اهمیت زیادی دارد. برای آشنایی بیشتر با گزینه‌های مناسب، می‌توانید معرفی انواع آبرسان و فواید آن برای پوست را مطالعه کنید.

چه بیماری‌هایی پشت خارش شبانه هستند؟

گاهی خارش شبانه پوست تنها نتیجه تغییرات طبیعی بدن نیست و می‌تواند نشانه یک بیماری زمینه‌ای باشد. برخی از این بیماری ها شامل موارد زیر هستند:

بیماری‌های پوستی

اگزما (درماتیت آتوپیک) و پسوریازیس از شایع‌ترین مشکلات پوستی هستند که با خشکی شدید و پوسته‌ پوسته شدن همراه هستند و در شب به شدت تحریک می‌شوند. البته در کنار این موارد باید به «گال (جرب) یا ساس» توجه زیادی داشته باشیم. حشراتی مثل ساس و کنه‌های گال، در تاریکی شب و هنگام استراحت شما در رختخواب فعال می‌شوند. خارش ناشی از فعالیت گال و ساس دقیقا در شب صد برابر می‌شود و به قدری شدید است که استراحت را غیرممکن می‌کند.

بیماری‌های داخلی و غدد

برخی اختلالات داخلی بدن نیز می‌توانند با خارش پوست در شب همراه باشند. اختلالات غده تیروئید چه از نوع پرکاری و چه کم‌کاری، می‌توانند با خشک کردن پوست یا تغییرات متابولیک، این حس کلافه‌ کننده را ایجاد کنند. کم‌خونی ناشی از فقر آهن نیز یکی دیگر از دلایل پنهان است و همچنین، نارسایی کلیه که باعث می‌شود اوره و تجمع سموم در خون بالا برود، خارش‌های بدون ضایعه‌ای ایجاد می‌کند که در شب به اوج خود می‌رسند.

رابطه کبد و خارش شبانه

یکی از علت‌های خارش بدن در شب که کمتر شناخته شده، مشکلات کبدی است. مشکلات کبدی مثل کبد چرب پیشرفته، هپاتیت یا انسداد مجاری صفراوی، باعث می‌شوند مواد زائد از جمله نمک‌های صفراوی به جای دفع شدن، وارد جریان خون شده و زیر پوست تجمع کنند. این نمک‌ها پایانه‌های عصبی پوست را به شدت تحریک می‌کنند. خارشی که به دلیل مشکلات کبدی ایجاد می‌شود، بسیار آزاردهنده است و معمولا از کف دست و پا شروع شده و در شب غیرقابل تحمل می‌شود.

خارش شبانه بدن در بارداری؛ چه زمانی طبیعی است؟

در دوران بارداری، پوست ناحیه شکم به شدت کشیده می‌شود و این کشیدگی مکانیکی همراه با نوسانات شدید هورمونی، باعث خشکی و خارش پوست می‌شود که این اتفاق تا حد زیادی در بین مادران باردار رایج و طبیعی است. اما باید به یک پدیده پزشکی به نام «کلستاز بارداری» دقت کنید.

اگر در سه ماهه سوم بارداری هستید و خارش بسیار شدیدی به خصوص در ناحیه کف دست و کف پا احساس می‌کنید که در شب بدتر می‌شود، این حالت اصلا طبیعی نیست. این موضوع به دلیل اختلال در جریان صفرا به وجود می‌آید و می‌تواند برای سلامت مادر و جنین خطرساز باشد. در این شرایط باید فورا برای آزمایش آنزیم‌های کبدی به پزشک زنان مراجعه کنید.

اگر خارش بدن در دوران بارداری ایجاد شده است، بهتر است سایر تغییرات و مراقبت‌های این دوران را نیز بشناسید. مطالعه راهنمای بایدها و نبایدهای دوران بارداری می‌تواند اطلاعات کاربردی‌تری در اختیارتان قرار دهد.

درمان خانگی و فوری خارش بدن در شب

پیش رفتن به سراغ دارو، چند روش ساده برای درمان خانگی خارش بدن در شب وجود دارد که بسیاری از افراد با کمک آن‌ها توانسته‌اند شدت این مشکل را به سرعت کاهش دهند. این روش‌ها بر پایه خنک کردن پوست، مرطوب نگه‌ داشتن آن و آرام کردن سیستم عصبی بدن عمل می‌کنند و معمولا عوارض جانبی ندارند.

دمنوش برای خارش بدن

نوشیدن یک فنجان دمنوش گرم پیش از خواب، یکی از قدیمی‌ترین روش‌های آرام کردن بدن است. ترکیبات موجود در گیاهانی مانند نعناع، خواص خنک‌ کننده دارند و می‌توانند حس خارش سطحی پوست را کمی کاهش دهند. علاوه بر این، دم‌کردن این گیاهان پیش از خواب به آرامش ذهنی هم کمک می‌کند که خودش از تشدید خارش ناشی از استرس جلوگیری می‌کند.

رفع خارش پوست با کمپرس سرد

قرار دادن یک پارچه مرطوب و سرد روی نواحی خارش‌دار، یکی از سریع‌ترین راه‌های تسکین خارش است. سرما باعث تنگ شدن موقت عروق پوستی می‌شود و سیگنال‌های عصبی خارش را کندتر می‌کند. این روش به‌خصوص برای خارش‌های موضعی مانند گزش حشرات بسیار مؤثر است و می‌توان آن را چند بار در شب تکرار کرد.

درمان سریع خارش بدن با چای بابونه

بابونه یک ضدالتهاب طبیعی و قوی است که از قدیم برای مشکلات پوستی کاربرد داشته است. نوشیدن یک فنجان چای بابونه پیش از خواب، سطح استرس را پایین می‌آورد و سیستم عصبی را برای یک استراحت عمیق آماده می‌کند. علاوه بر نوشیدن، می‌توانید مقداری چای بابونه دم‌کرده و خنک‌ شده را با یک تکه پنبه تمیز، مستقیما روی پوست بمالید تا التهاب موضعی و سوزش پوست به سرعت تسکین یابد.

عرق کاسنی برای خارش بدن

عرق کاسنی از قدیم در طب گذشتگان به‌عنوان یک ماده خنک‌ کننده و پاک‌ کننده خون شناخته می‌شود. مصرف منظم آن می‌تواند به کاهش گرمی بدن و در نتیجه کاهش خارش‌های مرتبط با حرارت داخلی بدن کمک کند. عرق کاسنی را می‌توان به‌صورت رقیق‌ شده و در حجم کم، چند ساعت پیش از خواب مصرف کرد.

جوش شیرین برای رفع خارش بدن

جوش شیرین تعادل اسیدیته پوست را تنظیم می‌کند و خاصیت تسکین‌ دهنده‌ای دارد. برای استفاده از این روش، کافی است حدود یک فنجان جوش شیرین را در وان آب ولرم حل کنید و حدود ۱۵ الی ۲۰ دقیقه در آن دراز بکشید. این کار التهاب گسترده پوست را آرام کرده و باکتری‌های سطحی را مهار می‌کند. حتما بعد از این حمام، بدن خود را به آرامی خشک کنید و از یک لوسیون مرطوب‌کننده استفاده نمایید.

چه زمانی خارش شبانه نیاز به ویزیت فوری پزشک دارد؟

در بیشتر موارد، خارش شبانه با روش‌های خانگی بهبود پیدا می‌کند، اما برخی علائم هشدار هستند و نباید نادیده گرفته شوند:

• خارش بیش از دو هفته که با درمان خانگی برطرف نمی‌شود
• اختلال شدید خواب به دلیل خارش بی‌وقفه
• همراه شدن خارش با تب، کاهش وزن بدون دلیل یا بثورات گسترده پوستی
• خارش شدید در کف دست و پا در سه ماهه سوم بارداری
•  زردی پوست یا چشم همراه با خارش

در صورت مشاهده هرکدام از این موارد، بهترین راه مراجعه به پزشک متخصص پوست یا داخلی است تا علت دقیق بررسی و درمان مناسب آغاز شود.

خلاصه و نتیجه‌گیری

خارش بدن در شب می‌تواند نتیجه چند تغییر طبیعی فیزیولوژیک بدن، از جمله افزایش جریان خون پوست، افت کورتیزول و از دست رفتن آب پوست باشد. در کنار این عوامل طبیعی، بیماری‌های پوستی مانند اگزما و گال، اختلالات داخلی مانند مشکلات کبد و کلیه، و حتی شرایط خاصی مانند کلستاز بارداری نیز می‌توانند از دلایل این خارش باشند. روش‌های خانگی مانند کمپرس سرد، دمنوش بابونه، عرق کاسنی و جوش شیرین در بسیاری از موارد می‌توانند به‌سرعت آرامش‌بخش باشند، اما اگر خارش طولانی، شدید یا همراه با علائم هشدار باشد، مراجعه به پزشک ضروری است.

سوالات متداول

چه زمانی خارش بدن خطرناک است؟

زمانی که خارش بیش از دو هفته طول بکشد، خواب را به‌شدت مختل کند یا با تب، کاهش وزن یا بثورات گسترده همراه باشد، باید آن را جدی گرفت و به پزشک مراجعه کرد.

کمبود کدام ویتامین باعث خارش شبانه پوست می‌شود؟

کمبود ویتامین D، ویتامین‌های گروه B به‌خصوص ویتامین B12، و کمبود آهن یا کم‌خونی از جمله عوامل تغذیه‌ای مرتبط با خارش شبانه هستند.

بهترین دمنوش برای کم کردن خارش بدن چیست؟

دمنوش بابونه و دمنوش کاسنی به دلیل داشتن خواص ضدالتهابی و همچنین تاثیر آرام‌بخشی بر سیستم عصبی، از موثرترین انتخاب‌ها برای رفع این مشکل پیش از خواب هستند.