بیماری التهاب روده (IBD) چیست؟ علائم و جدیدترین روش‌های درمان

بیماری التهاب روده (IBD) یک بیماری مزمن دستگاه گوارش است که در آن سیستم ایمنی بدن به‌اشتباه به سلول‌های سالم روده حمله می‌کند و باعث التهاب مداوم می‌شود. این بیماری با دوره‌های عود و بهبودی همراه است؛ یعنی ممکن است مدتی علائم کاهش پیدا کند، اما بدون درمان مناسب دوباره برمی‌گردد. با وجود مزمن بودن، IBD کاملا قابل کنترل است و بسیاری از بیماران با درمان صحیح زندگی طبیعی دارند.

بیماری التهاب روده (IBD) چیست؟

IBD مخفف Inflammatory Bowel Disease به معنای بیماری التهابی روده است. این بیماری یک اختلال مزمن سیستم ایمنی است که در آن بدن به سلول‌های سالم دستگاه گوارش، از دهان تا مقعد، حمله می‌کند. التهاب ایجاد شده می‌تواند بخش‌های مختلفی از معده، روده کوچک و روده بزرگ را درگیر کند و در صورت درمان‌ نشدن، به بافت روده آسیب جدی می‌زند.

IBD را نباید با IBS (سندرم روده تحریک‌پذیر) اشتباه گرفت. در IBS التهاب واقعی در روده وجود ندارد و اختلال عملکردی است، نه ساختاری. IBS در تصویربرداری دیده نمی‌شود و عوارض خطرناکی مثل سرطان روده ایجاد نمی‌کند. اما IBD یک بیماری واقعی با التهاب قابل مشاهده است که نیاز به درمان پزشکی دارد.

آشنایی با انواع التهاب روده

دو نوع اصلی بیماری التهاب روده وجود دارد که هر کدام ویژگی‌های متفاوتی دارند:

• بیماری کرون (Crohn's Disease)

بیماری کرون می‌تواند هر بخشی از دستگاه گوارش را از دهان تا مقعد درگیر کند، اما بیشتر در انتهای روده کوچک و ابتدای روده بزرگ بروز می‌یابد. نکته مهم این است که التهاب در کرون به لایه‌های عمیق دیواره روده نفوذ می‌کند و زخم‌ها به صورت تکه‌ تکه و جدا از هم (نه یکپارچه) ایجاد می‌شوند. این بیماری در هر سنی ممکن است رخ دهد اما شیوع بیشتری در سنین ۱۵ تا ۳۵ سال دارد.

• کولیت اولسراتیو (Ulcerative Colitis)

کولیت اولسراتیو فقط روده بزرگ و راست‌ روده را درگیر می‌کند. التهاب در این بیماری پیوسته و یکپارچه است و از راست‌روده شروع می‌شود و به سمت بالای روده بزرگ گسترش می‌یابد. زخم‌ها فقط در لایه سطحی مخاط روده ایجاد می‌شوند. اسهال خونی مکرر یکی از بارزترین نشانه‌های این بیماری است.

شایع‌ترین علائم التهاب روده کدامند؟

علائم التهاب روده بسته به شدت و محل آن متفاوت است. این بیماری دو دوره دارد:

دوره عود (شدت علائم) و دوره بهبودی (کاهش یا حذف علائم).

علائم گوارشی:

• اسهال مزمن یا مکرر (گاهی خونی)
• درد و گرفتگی شکم، به‌خصوص در ناحیه پایین شکم
• وجود خون یا مخاط در مدفوع
• نفخ و احساس گاز زیاد در شکم
• بی‌اشتهایی و کاهش وزن غیرقابل توضیح
• حالت تهوع و استفراغ
• احساس فوریت برای رفتن به دستشویی

علائم خارج از دستگاه گوارش:

• خستگی و کاهش انرژی
• تب (به‌خصوص در دوره‌های عود)
• درد و التهاب مفاصل
• زخم‌های پوستی یا بثورات
• قرمزی، خارش یا التهاب چشم
• عرق شبانه

اگر این علائم بیشتر از دو هفته ادامه پیدا کرد، وقت را تلف نکنید. مراجعه به متخصص گوارش در این مرحله می‌تواند از پیشرفت بیماری جلوگیری کند. 

علت ابتلا به IBD چیست؟

علت دقیق IBD هنوز به‌طور کامل مشخص نیست، اما پژوهش‌ها نشان داده‌اند که ترکیبی از عوامل در بروز آن نقش دارند:

۱. اختلال در سیستم ایمنی

در افراد مبتلا به IBD، سیستم ایمنی به‌جای مبارزه با عوامل بیماری‌زا، به سلول‌های سالم روده حمله می‌کند. همان‌طور که سیستم ایمنی در مواجهه با آلرژن‌ها واکنش نشان داده و باعث حساسیت فصلی می‌شود، در بیماری IBD نیز به اشتباه به سلول‌های خودی دستگاه گوارش حمله می‌کند. این پاسخ خودایمنی التهاب مزمن ایجاد می‌کند.

۲. ژنتیک و سابقه خانوادگی

از هر چهار نفر مبتلا به IBD، یک نفر سابقه خانوادگی این بیماری دارد. احتمال ابتلای فامیل درجه اول بیمار ده تا پانزده برابر بیشتر از افراد عادی است. بیش از ۲۰۰ ژن با افزایش خطر ابتلا به IBD مرتبط شناخته شده‌اند.

۳. عوامل محیطی و سبک زندگی

سیگار کشیدن یکی از مهم‌ترین عوامل خطر برای بیماری کرون است. زندگی در مناطق صنعتی، مصرف زیاد غذاهای فرآوری‌ شده، مصرف بی‌رویه داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی (مثل ایبوپروفن و ناپروکسن) و سطح بالای استرس نیز می‌توانند بیماری را تشدید کنند. سن، نژاد و جنسیت هم از عوامل مرتبط با شیوع IBD هستند.

عوارض درمان‌ نشده التهاب روده

IBD درمان‌ نشده می‌تواند عوارض جدی و گاهی تهدید کننده حیات ایجاد کند. آگاهی از این عوارض اهمیت درمان به‌ موقع را نشان می‌دهد:

عوارض مشترک کرون و کولیت اولسراتیو:

• سرطان روده بزرگ: بیماران با بیش از ۸ تا ۱۰ سال سابقه IBD در معرض خطر بیشتری هستند
• التهاب پوست، چشم و مفاصل (عوارض خارج‌روده‌ای)
• پوکی استخوان: به‌خصوص در اثر مصرف طولانی‌مدت داروهای کورتونی
• لخته شدن خون در رگ‌ها (ترومبوز)
• کم‌آبی شدید بدن در اثر اسهال مکرر
• سوءتغذیه و کم‌خونی فقر آهن

عوارض خاص بیماری کرون:

• انسداد روده به دلیل تنگ شدن مجرا
• فیستول: اتصالات غیرطبیعی بین بخش‌های مختلف روده یا پوست
• آبسه و شقاق مقعد

عوارض خاص کولیت اولسراتیو:

• مگاکولون سمی: گشاد شدن شدید روده بزرگ که نیاز فوری به جراحی دارد
• سوراخ شدن روده بزرگ و عفونت شکم (پریتونیت)
• التهاب مزمن همچنین می‌تواند باعث اختلال در جذب مواد مغذی و تغییراتی در سوخت‌وساز بدن شود؛ بنابراین پیگیری منظم برای تنظیم یا بهبود متابولیسم بدن تحت نظر پزشک برای این بیماران اهمیت زیادی دارد.
• عوارض پوستی نیز از دیگر تظاهرات خارج‌ روده‌ای IBD هستند. التهاب روده و همچنین مصرف داروهای کورتیکواستروئیدی می‌تواند باعث بروز مشکلات پوستی و آکنه شود. استفاده از یک شوینده ضدجوش ملایم در کنار تنظیم دوز داروها توسط پزشک، به کنترل این عارضه کمک می‌کند.

پزشک چگونه التهاب روده را تشخیص می‌دهد؟

تشخیص IBD فقط پس از رد سایر علل احتمالی علائم امکان‌پذیر است. پزشک ابتدا تاریخچه پزشکی کامل می‌گیرد و سپس از روش‌های زیر برای تأیید تشخیص استفاده می‌کند:

 

روش تشخیص	هدف	کاربرد اصلی
آزمایش خون و مدفوع	بررسی نشانگرهای التهاب، کم‌خونی و عفونت	اولین قدم در تشخیص
کولونوسکوپی	مشاهده مستقیم دیواره روده بزرگ و بیوپسی	تأیید قطعی IBD
آندوسکوپی فوقانی	بررسی مری، معده و ابتدای روده کوچک	کرون با درگیری بالایی
سیگموئیدوسکوپی	بررسی راست‌روده و انتهای روده بزرگ	التهاب شدید روده بزرگ
آندوسکوپی کپسولی	ثبت تصویر از روده کوچک در حین حرکت	کرون روده کوچک
CT اسکن و MRI	بررسی التهاب، آبسه و بافت‌های اطراف روده	ارزیابی عوارض خارجی

 

تشخیص قطعی IBD معمولا با کولونوسکوپی و بیوپسی (نمونه‌برداری از بافت روده) انجام می‌شود. بیوپسی به پزشک کمک می‌کند بین انواع مختلف IBD تفاوت بگذارد و درمان مناسب را تجویز کند.

جدیدترین روش‌های درمان IBD

اگرچه درمان قطعی برای IBD وجود ندارد، روش‌های درمانی موجود می‌توانند علائم را به‌ خوبی کنترل کنند و بیمار را به دوره بهبودی (رمیسیون) برسانند. هدف اصلی درمان، کاهش التهاب، پیشگیری از عوارض و بهبود کیفیت زندگی است.

دارودرمانی و مکمل‌ها

دارودرمانی پایه اصلی درمان IBD است. انتخاب دارو بستگی به نوع بیماری، شدت التهاب و محل درگیری دارد. جدول زیر دسته‌ بندی داروهای اصلی را نشان می‌دهد:

 

دسته دارویی	نام‌های رایج	مکانیسم اثر
آمینوسالیسیلات‌ها	مسالامین، سولفاسالازین، بالسالازید	کاهش التهاب موضعی روده
کورتیکواستروئیدها	پردنیزون، هیدروکورتیزون، دگزامتازون	کنترل التهاب حاد در دوره عود
سرکوب‌کننده‌های ایمنی	آزاتیوپرین، مرکاپتوپورین، متوترکسات	کاهش واکنش بیش‌فعال سیستم ایمنی
داروهای بیولوژیک	اینفلیکسیماب، آدالیموماب، ودولیزوماب	خنثی‌سازی پروتئین‌های التهاب‌زا
آنتی‌بیوتیک‌ها	سیپروفلوکساسین، مترونیدازول	درمان عفونت‌ها و آبسه‌های جانبی

 

داروها و مکمل های گوارش معرفی‌شده حتماً باید با مشورت پزشک متخصص گوارش مصرف شوند. مصرف خودسرانه این داروها می‌تواند عوارض جبران‌ناپذیری داشته باشد. مصرف داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی برای کنترل التهاب روده می‌تواند فرد را مستعد ابتلا به عفونت‌های ثانویه مانند عفونت ریه کند؛ بنابراین پیگیری منظم با پزشک ضروری است.

بیماران مبتلا به IBD برای تهیه داروهای کمیاب، مکمل‌های خاص یا نسخه ماهانه خود می‌توانند از خدمات ارسال سریع داروخانه آنلاین غرب تهران مک دارو استفاده کنند تا دغدغه رفت‌ و آمد نداشته باشند.

نقش تغذیه و سبک زندگی

رژیم غذایی به‌تنهایی IBD را درمان نمی‌کند، اما می‌تواند در کنترل علائم و طولانی‌تر کردن دوره‌های بهبودی موثر باشد. هر بیمار ممکن است با غذاهای خاصی علائمش تشدید شود؛ بنابراین شناسایی این غذاهای محرک بسیار مهم است.

توصیه‌های کلی:

• کاهش مصرف لبنیات (شیر، بستنی، خامه)
• پرهیز از غذاهای پرچرب، سرخ‌شده و فرآوری‌شده
• محدود کردن نوشیدنی‌های کافئین‌دار و الکل
• وعده‌های غذایی کوچک‌تر با فاصله ۲ تا ۴ ساعت
• نوشیدن آب زیاد برای جبران از دست دادن مایعات
• مصرف مکمل‌های مولتی‌ویتامین، ویتامین D و آهن
• ورزش منظم و مدیریت استرس از طریق پیاده‌روی و مدیتیشن
• ترک سیگار

بسیاری از بیماران در دوران عود بیماری دچار بی‌اشتهایی شدید می‌شوند. در این شرایط، مشورت با پزشک برای مصرف یک اشتها آور گیاهی ایمن که باعث تحریک روده‌ها نشود، می‌تواند به جلوگیری از سوء تغذیه کمک کند.

چه زمانی به جراحی نیاز است؟

جراحی آخرین گزینه درمانی است و زمانی انجام می‌شود که داروها دیگر پاسخگو نباشند یا عوارض جدی ایجاد شده باشد. از هر ده نفر مبتلا به کرون، هفت نفر در طول زندگی خود به جراحی نیاز پیدا می‌کنند.

موارد نیاز به جراحی:

• انسداد روده که با دارو برطرف نشود
• سوراخ شدن روده
• فیستول یا آبسه‌های شدید
• خونریزی که متوقف نشود
• شک به سرطان روده

نتیجه‌گیری و زمان مراجعه به پزشک

بیماری التهاب روده (IBD) یک بیماری مزمن است که نیاز به پیگیری منظم و درمان مداوم دارد. اگرچه درمان قطعی ندارد، اما با تشخیص به‌ موقع و اقدام درست، بسیاری از بیماران می‌توانند علائمشان را کنترل کنند، از عوارض جدی پیشگیری کنند و زندگی طبیعی و فعالی داشته باشند.

اگر با وجود استفاده از داروهای ضد اسهال و همچنین بیشتر از دو هفته است که دچار علائمی مثل اسهال مکرر، درد شکم، خون در مدفوع یا کاهش وزن غیرقابل توضیح هستید، لطفا وقت را تلف نکنید. همین حالا با یک متخصص گوارش نوبت ویزیت یا مشاوره آنلاین تنظیم کنید. درمان به‌ موقع، بهترین فرصت برای زندگی بهتر است.

سوالات متداول درباره التهاب روده

آیا التهاب روده درمان قطعی دارد؟

خیر، در حال حاضر درمان قطعی التهاب روده وجود ندارد. اما با دارو درمانی مناسب، اصلاح سبک زندگی و در برخی موارد جراحی، می‌توان بیماری را به‌خوبی کنترل کرد و دوره‌های طولانی بهبودی داشت.

آیا IBD باعث سرطان روده می‌شود؟

IBD خطر سرطان روده بزرگ را افزایش می‌دهد، به‌خصوص در بیمارانی که بیش از ۸ تا ۱۰ سال با بیماری زندگی می‌کنند. به همین دلیل انجام کولونوسکوپی منظم برای غربالگری سرطان در این بیماران ضروری است.

تفاوت IBD و IBS چیست؟

IBD یک بیماری واقعی با التهاب قابل مشاهده در روده است و عوارض جدی دارد، اما IBS یک اختلال عملکردی است بدون التهاب ساختاری. IBS در تصویربرداری دیده نمی‌شود و سرطان ایجاد نمی‌کند.